Pierwszy!

Dziś rzecz o o liczbach pierwszych. A konkretnie, o probabilistycznych testach pierwszości.

Dlaczego akurat o tym? A no dlatego, że po pierwsze mam taki kaprys, a po drugie zawsze fascynowały mnie wszelakie zagadnienia numeryczne – a te związane z pierwszością liczb są najciekawsze i najbardziej wartościowe (z użytecznego punktu widzenia).

Najpierw szybciutkie przypomnienie co to są liczby pierwsze. Wbrew sugestywnej nazwie, nie są to bynajmniej liczby 1, 2, 3, 4, 5 oraz 6 😉 Liczby pierwsze to takie liczby naturalne, które dzielą się bez reszty przez dokładnie dwie liczby: jedynkę oraz samą siebie.

Przykłady: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 6461334779. Żadna z tych liczb nie dzieli się przez nic poza jedynką oraz samą sobą.

Dla dwójki, trójki czy siódemki wykazanie pierwszości jest trywialne. Ale weźmy na ten przykład taką liczbę 18054236899 – jest ona pierwsza, czy nie?

Albo 2 814 112 013 697 373 133 393 152 975 842 584 191 818 662 382 013 600 787 892 419 349 345 515 176 682 276 313 810 715 094 745 633 257 074 198 789 308 535 071 537 342 445 016 418 881 801 789 390 548 709 414 391 857 257 571 565 758 706 478 418 356 747 070 674 633 497 188 053 050 875 416 821 624 325 680 555 826 071 110 691 946 607 460 873 056 965 360 830 571 590 242 774 934 226 866 183 966 309 185 433 462 514 537 484 258 655 982 386 235 046 029 227 507 801 410 907 163 348 439 547 781 093 397 260 096 909 677 091 843 944 555 754 221 115 477 343 760 206 979 650 067 087 884 993 478 012 977 277 878 532 807 432 236 554 020 931 571 802 310 429 923 167 588 432 457 036 104 110 850 960 439 769 038 450 365 514 022 349 625 383 665 751 207 169 661 697 352 732 236 111 926 846 454 751 701 734 527 011 379 148 175 107 820 821 297 628 946 795 631 098 960 767 492 250 494 834 254 073 334 414 121 627 833 939 461 539 212 528 932 010 726 136 689 293 688 815 665 491 671 395 174 710 452 663 709 175 753 603 774 156 855 766 515 313 827 613 727 281 696 692 633 529 666 363 787 286 539 769 941 609 107 777 183 593 336 002 680 124 517 633 451 490 439 598 324 823 836 457 251 219 406 391 432 635 639 225 604 556 042 396 004 307 799 361 927 379 900 586 400 420 763 092 320 813 392 262 492 942 076 312 933 268 033 818 471 555 255 820 639 308 889 948 665 570 202 403 815 856 313 578 949 779 767 046 261 845 327 956 725 767 289 205 262 311 752 014 786 247 813 331 834 015 084 475 386 760 526 612 217 340 579 721 237 414 485 803 725 355 463 022 009 536 301 008 145 867 524 704 604 618 862 039 093 555 206 195 328 240 951 895 107 040 793 284 825 095 462 530 151 872 823 997 171 764 140 663 315 804 309 008 611 942 578 380 931 064 748 991 594 407 476 328 437 785 848 825 423 921 170 614 938 294 029 483 257 162 979 299 388 940 695 877 375 448 948 081 108 345 293 394 327 808 452 729 789 834 135 140 193 912 419 661 799 488 795 210 328 238 112 742 218 700 634 541 149 743 657 287 232 843 426 369 348 804 878 993 471 962 403 393 967 857 676 150 371 600 196 650 252 168 250 117 793 178 488 012 000 505 422 821 362 550 520 509 209 724 459 895 852 366 827 477 851 619 190 503 254 853 115 029 403 132 178 989 005 195 751 194 301 340 277 282 730 390 683 651 120 587 895 060 198 753 121 882 187 788 657 024 007 291 784 186 518 589 977 788 510 306 743 945 896 108 645 258 766 415 692 825 664 174 470 616 153 305 144 852 273 884 549 635 059 255 410 606 458 427 323 864 109 506 687 636 314 447 514 269 094 932 953 219 924 212 594 695 157 655 009 158 521 173 420 923 275 882 063 327 625 408 617 963 032 962 033 572 563 553 604 056 097 832 111 547 535 908 988 433 816 919 747 615 817 161 606 620 557 307 000 377 194 730 013 431 815 560 750 159 027 842 164 901 422 544 571 224 546 936 793 234 970 894 954 668 425 436 412 347 785 376 194 310 030 139 080 568 383 420 772 628 618 722 646 109 707 506 566 928 102 800 033 961 704 343 991 962 002 059 794 565 527 774 913 883 237 756 792 720 065 543 768 640 792 177 441 559 278 272 350 823 092 843 683 534 396 679 150 229 676 101 834 243 787 820 420 087 274 028 617 212 684 576 388 733 605 769 491 224 109 866 592 577 360 666 241 467 280 158 988 605 523 486 345 880 882 227 855 505 706 309 276 349 415 034 547 677 180 618 296 352 866 263 005 509 222 254 318 459 768 194 126 727 603 047 460 344 175 581 029 298 320 171 226 355 234 439 676 816 309 919 127 574 206 334 807 719 021 875 413 891 580 871 529 049 187 829 308 412 133 400 910 419 756 313 021 540 478 436 604 178 446 757 738 998 632 083 586 207 992 234 085 162 634 375 406 771 169 707 323 213 988 284 943 779 122 171 985 953 605 897 902 291 781 768 286 548 287 878 180 415 060 635 460 047 164 104 095 483 777 201 737 468 873 324 068 550 430 695 826 210 304 316 336 385 311 384 093 490 021 332 372 463 463 373 977 427 405 896 673 827 544 203 128 574 874 581 960 335 232 005 637 229 319 592 369 288 171 375 276 702 260 450 911 735 069 504 025 016 667 755 214 932 073 643 654 199 488 477 010 363 909 372 005 757 899 989 580 775 775 126 621 113 057 905 717 449 417 222 016 070 530 243 916 116 705 990 451 304 256 206 318 289 297 738 303 095 152 430 549 772 239 514 964 821 601 838 628 861 446 301 936 017 710 546 777 503 109 263 030 994 747 397 618 576 207 373 447 725 441 427 135 362 428 360 863 669 327 157 635 983 045 447 971 816 718 801 639 869 547 525 146 305 655 571 843 717 916 875 669 140 320 724 978 568 586 718 527 586 602 439 602 335 283 513 944 980 064 327 030 278 104 224 144 971 883 680 541 689 784 796 267 391 476 087 696 392 191 – czy to jest liczba pierwsza, czy nie?

Sprawdzenie pierwszości liczb stosunkowo niedużych (jak na przykład podanej wcześniej 6461334779) jest względnie łatwe. Najbardziej trywialny algorytm polega na próbie dzielenia testowanej liczby przez wszystkie liczby nieparzyste mniejsze bądź równe pierwiastkowi kwadratowemu z testowanej liczby. W przypadku 18054236899 musimy zatem wykonać maksymalnie 67183 dzielenia – dla współczesnych procesorów to ułamki sekund. A ten algorytm jest bardzo prymitywny – są o wiele lepsze, umożliwiające sprawdzenie pierwszości w dużo mniejszej liczbie operacji.

Algorytmy takie zwracają konkretną informację o pierwszości testowanej liczby: albo jest pierwsza, albo nie. Jest to rodzina algorytmów deterministycznych – ich wynik nie jest obarczony żadnym błędem, za każdym razem zwrócą one poprawną informację o pierwszości.

Czasami jednak okazuje się, że nie potrzebujemy aż tak dokładnej informacji o pierwszości – często wystarcza nam odpowiednio duże prawdopodobieństwo, że liczba jest pierwsza.

W odróżnieniu od księgowości, gdzie wszystkie cyferki muszą grać wzdłuż i w poprzek przez cały czas, i gdzie żadna losowość nie może mieć miejsca, w przypadku testowania pierwszości liczb podejście takie jest jak najbardziej sensowne (pomimo pozornej „bylejakości”). Tak, właśnie tak; czasem wystarczy nam informacja, że dana liczba jest pierwsza z prawdopodobieństwem 1/X, przy zadanej wartości X.

Jednym z najbardziej popularnych algorytmów do probabilistycznego testowania pierwszości liczb jest test Millera-Rabina.

Bez wnikania w szczegóły działania tego algorytmu (nie jest on zbyt skomplikowany – kto pamięta jeszcze notację zbiorów liczbowych z podstawówki / szkoły średniej, bez problemu zrozumie jak to działa – proszę sobie poszukać na Wiki – na przykład tutaj: http://url.ie/eunh) chcę tylko objaśnić generalne podejście do tego typu testów. Otóż test taki potrzebuje na wejściu dwóch liczb: po pierwsze, liczby testowanej N, a po drugie liczby K, określającej dokładność testu (w przypadku testu M-R wynosi ona 4^-K).

Co to znaczy?

To znaczy, że jeżeli wybierzemy K=1, i jeżeli test zwróci wynik „N raczej jest liczbą pierwszą”, prawdopodobieństwo, że nastąpiła pomyłka (czyli że N jest w rzeczywistości liczbą złożoną) wynosi 1/4. Raczej sporo – jednak już dla K=4 prawdopodobieństwo błędu wyniesie niecałe cztery tysięczne, a dla K=10 niecałą jedną milionową.

Co z tego wynika?

Otóż prawdopodobieństwo rzędu jednej milionowej jest tak niewielkie, że do wielu zastosowań w zupełności wystarczy. Co więcej, prawdopodobieństwo błędu dotyczy wyłącznie sytuacji, w której algorytm stwierdza pierwszość liczby – jeżeli bowiem algorytm stwierdzi, że N jest liczbą złożoną (czyli nie-pierwszą), jest to informacja absolutnie poprawna (a więc pozbawiona elementu probabilistycznej niepewności).

Na zakończenie jeszcze krótka uwaga na temat użyteczności takich algorytmów. Napisałem wcześniej, że liczby „prawie na pewno pierwsze” mają czasem zastosowanie praktyczne. Jest to prawdą, jednak algorytmy probabilistyczne mają jeszcze jedną, ogromną zaletę: dla wielkich liczb (na przykład, stu- albo tysiąc-cyfrowych) są one o wiele rzędów wielkości szybsze od algorytmów deterministycznych. Co za tym idzie, jeżeli chcemy sprawdzić pierwszość stu różnych, dużych liczb, przepuszczamy je najpierw przez algorytm probabilistyczny (z odpowiednio dużym K), który we względnie krótkim czasie odsieje liczby złożone – a dopiero potem stosujemy algorytm deterministyczny do pozostałego podzbioru liczb. Daje to ogromne oszczędności czasu.

Widzę tutaj pewną analogię do wydajnego sortowania dużych zbiorów danych, ale o tym może już kiedy indziej.

Autor: xpil

Po czterdziestce. Żonaty. Dzieciaty. Komputerowiec. Krwiodawca. Emigrant. Rusofil. Lemofil. Sarkastyczny. Uparty. Mól książkowy. Ateista. Apolityczny. Nie oglądam TV. Uwielbiam matematykę. Walę prosto z mostu. Gram na paru instrumentach. Lubię planszówki. Słucham bluesa, poezji śpiewanej i kapel a'capella. || Kliknij tutaj po więcej szczegółów ||

Dodaj komentarz

Bądź pierwszy!

Powiadom o
avatar
wpDiscuz